خرس سیاه آسیایی

خرس سیاه آسیایی یکی از 8 گونه خرس دنیا است که فقط در قاره آسیا از ژاپن تا ایران پراکندگی دارد. در واقع ایران و استان هرمزگان غربی‌ترین حد پراکندگی جهانی خرس سیاه است. در حال حاضر این گونه در فهرست سرخ اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) آسیب‌پذیر (VU) معرفی شده است اما زیرگونه بلوچی خرس سیاه که در ایران و پاکستان پراکندگی دارد به شدت در آستانه انقراض (CR)  قرار دارد.

خرس سیاه آسیایی پستانداری از راسته گوشتخواران است که در خانواده خرس‌ها (Ursidae) و جنس Ursus قرار دارد (جدول 1). خانواده خرس‌ها در دنیا شامل 8 گونه است که دو گونه «خرس قهوه‌ای» و «خرس‌ سیاه آسیایی» در ایران یافت می‌شوند (ضیایی، 1387). طول سر و بدن خرس سیاه آسیایی 110 تا 190 سانتي‌متر، طول دم 7 تا 10 سانتي‌متر، ارتفاع بدن 70 تا 100 سانتي‌متر، وزن ماده‌ها 40 تا 140 و وزن نرها 60 تا 200 کيلوگرم است. این گونه از خرس قهوه‌ای كوچك‌تر است. سر بزرگ، چشم‌ها ریز و دم بسیار كوتاه است. گوش‌ها بزرگ، گرد و با فاصله از یكدیگر قرار دارند و به طور واضح از موها خارج شده‌اند. سطح بدن پوشیده از موهای انبوه به رنگ سیاه و نوار سفيد یا كرم رنگی به شکل V بر روی سينه دارد. به ندرت نمونه‌هایی به رنگ قهوه‌ای نیز مشاهده می‌شود. کف رو است و پاهای جلو و عقب هر دو پنج انگشت دارد. ناخن‌ها بلند و تیز است كه برای بالا رفتن از درخت بسیار مناسب است (کرمی و همکاران).

جدول 1: طبقه بندی خرس سیاه آسیایی

سلسله

جانوران

شاخه

طنابداران

زیرشاخه

مهره داران

رده

پستانداران

راسته

گوشتخواران

خانواده

خرس ها

جنس

Ursus

گونه

Ursus thibetanus

تاکنون 7 زیر گونه برای خرس سیاه آسیایی تعیین شده است که زیر گونه بلوچی آن در ایران و پاکستان پراکندگی دارد. اين زيرگونه اولين بار توسط بلانفورد (Blanford) جانور شناس روس در سال 1877 با نام خرس بلوچی (Ursus gedrosianus) معرفی شد که بعدها در سال 1939 توسط پوکوک (Pocock) به (Selenarctos thibetanus gedrosianus) تغيير نام پيدا کرد. محل نمونه تيپ اين زيرگونه تامپ (Tump) در 70 مايلي شمالي گواتر در سواحل مکران بلوچستان قيد شده است. پراکنش اين زير گونه در بلوچستان جنوبي بوده و مرز پراکندگي شمالي اين زير گونه نامشخص است (اکنون مشخص است که پراکندگی اين جمعيت علاوه بر بلوچستان پاکستان در بلوچستان و حتي کوه‌هاي استان کرمان و هرمزگان را در برمي‌گيرد). پوکوک معتقد است که اين نژاد بر پايه شواهد موجود به واسطه رنگ قهوه‌اي تيره تا قهوه‌اي سوخته و جمجمه‌اي اندکي کوچک‌تر، از دو نژاد ديگر Selenarctos (Ursus) در هند و حوالي آن متمايز است (Pocock, 1939).

خرس سیاه آسیایی زندگی انفرادی داشته و به نظر می‌رسد که قلمرو طلب نیست. عمدتاً شب‌گرد است و از غارها، حفره‌های به وجود آمده از ریختن صخره‌ها و شکاف زیر سنگ‌ها به عنوان لانه استفاده می‌کند. با مهارت بسیار زیادی از درخت بالا می‌رود. رژیم غذایی خرس سیاه همه چیز خواری است اما عمدتاً از مواد گیاهی تغذیه می‌کند. بیشتر از میوه‌های درختان وحشی (پسته، زيتون، داز و کنار) و باغی (خرما) و سایر قسمت‌های گیاهان مانند علف‌ها و جوانه‌ها تغذیه می‌کند. همچنین از حشرات به خصوص زنبور‌ها، پستانداران کوچک و لاشه نیز تغذیه می‌کند. در زمان کمبود غذا ممکن است به دام‌های اهلی حمله کند. گستره‌های خانگی با هم همپوشانی دارد اما خرس‌های ماده و نرهای جوان از رفتن به مناطقی که خرس‌های نر بالغ حضور دارند اجتناب می‌کنند. زمستان خوابی این گونه در ایران نیاز به مطالعه دارد، در بیشتر مناطق زمستان‌ها مشاهده نمی‌شوند ولی در برخی مناطق فعال هستند. اواخر بهار و اوایل تابستان جفت‌گیری می‌کند و مانند خرس قهوه‌ای دارای تأخير باروری است. طول دوره بارداری در اسارت 6 تا 7 ماه است. معمولاً 1 تا 3 توله‌ در زمستان به دنيا می‌آورد. توله‌ها تا 5/1 ماه پس از ترک لانه از شير مادر تغذیه می‌كنند. حدود 2 سال همراه با مادر بوده و سپس مستقل می‌شوند. ماده‌ها در سن 3 سالگی قادر به زادآوری هستند. در اسارت تا 36 سال عمر می‌کنند. (کرمی و همکاران).

2-1 ارزشها و نقشهای بوم شاختی

خرس‌ها با از بین بردن جوندگان و حشرات نقش موثری در کنترل آفات به عهده دارند. همچنین با خوردن میوه‌های درختان وحشی و دفع و پخش کردن هسته‌های آن‌ها، که در اثر اسید موجود در دستگاه گوارش پوسته آنها نازک شده است، به تجدید حیات این درختان کمک می‌کنند (ضیایی، 1387). درباره نقش‌های بوم‌شناختی خرس سیاه آسیایی در ایران تاکنون مطالعه‌ای انجام نشده است. خرس سیاه در راس زنجیره غذایی زیستگاه خود قرار دارد و یک گونه چتر و پرچم است که حفاظت از آن منجر به حفاظت از اکوسیستم منطقه می‌شود.

3-1 پراکندگی کنونی و جمعیت

خرس سیاه آسیایی فقط در قاره آسیا پراکندگی دارد و در واقع معادل بوم‌شناختی خرس سیاه آمریکایی در قاره آسیا است. این گونه متعلق به منطقه زیست جغرافیایی شرقی (Realm Oriental) است و از ژاپن تا ایران در 18 کشور آسیایی پراکندگی دارد (Garshelis, 2006, Garshelis & Steinmetz, 2008).

پراکندگي خرس سیاه آسیایی در ایران محدود به جنوب شرق ایران در سه استان سیستان و بلوچستان، کرمان و هرمزگان است. اين محدوده شامل مناطق کوهستاني زابلي، نيک‌شهر و رشته کوه بيرک در بلوچستان، کوه‌هاي بشاگرد و رودان در هرمزگان، مناطق کوهستاني ده بکري، بحر آسمان، جبال بارز و کهنوج در جنوب کرمان است (ضیایی، 1378).

بر اساس تمامی اطلاعات مستند (عکس، فیلم و نمایه‌ها) و غیر مستند (مشاهدات جوامع محلی) به دست آمده، خرس سیاه در اکثر مناطق کوهستانی شرق و شمال شرق استان هرمزگان که دارای منابع آبی و پوشش گیاهی مناسبی (درختان بنه، خینجوک، زیتون وحشی و خرما) است حضور دارد. تاکنون حضور این گونه در زیستگاه‌های چهاردهنه، کوه گُرُم، کوه مِزراک و کوه‌های بخش رودخانه در شهرستان رودان، منطقه کوشا احمدی در شهرستان حاجی آباد و مناطق کوهستانی درپهن و چهارده روستا تا گوهران و کوه برآهنگ در شهرستان بشاگرد قطعی شده است (نقشه 1 نقاط قرمز). همچنین بر اساس گزارش‌های مردم محلی و شکارچیان قدیمی، خرس سیاه در کوه‌های منطقه هشت بندی در شهرستان میناب، اکثر کوه‌های بخش گافر و پارامون شهرستان بشاگرد، کوه‌های حاشیه رودخانه‌های جغین و گابریک در شهرستان جاسک و کوه‌ هماگ در شهرستان حاجی آباد بارها مشاهده شده است(نقشه 1 نقاط زرد). بررسی نقاط حضور خرس سیاه در استان هرمزگان نشان می‌دهد که این گونه از ارتفاع 400 متری در شهرستان رودان تا ارتفاع 1870 متری کوه پهکی در شهرستان بشاگرد حضوردارد (قدیریان و همکاران، 1390).

4-1- زیستگاه

اتحادیه جهانی حفاظت پراکندگی این گونه را از نزدیکی سواحل دریا تا ارتفاع 4300 متری در ارتفاعات هیمالیا عنوان کرده است. این گونه در هیمالیا به ندرت در چمنزازهای آلپی دیده می‌شود، آنها در فصول مختلف در ارتفاعات و زیستگاه‌های متفاوتی حضور دارند (Garshelis & Steinmetz, 2008). خرس سیاه آسیایی در جنگل‌های مرطوب، استپ‌های کوهستانی و مناطقی که پوشش گیاهی انبوه دارند یافت می‌شود. آنها در تابستان در ارتفاعات بالا زیست می‌کنند و در زمستان به ارتفاعات پایین می‌آیند و گهگاه آنها برای تغذیه وارد دشت‌ها می‌شوند (Goodness and Myers, 2004). جنگل‌های بلوط و جنگل‌های بارانی جنوب و جنوب شرق آسیا زیستگاه اصلی این گونه است.

زیستگاه خرس سیاه آسیایی در ایران مناطق کوهستانی خشک است که عمدتاً با جنگل‌ها و درخت‌زارهای پراکنده پسته، بادام و زیتون وحشی، کنار و درختچه داز پوشیده شده است(کرمی و همکاران).

5-1 تهدیدات

برای خرس سیاه ۳ تهدید عمده شامل تخریب زیستگاه، زنده‌گیری (برای نمایش خیابانی و یا به عنوان حیوان خانگی) و کشتار مستقیم (برای استفاده دارویی از اعضای بدن، برای محافظت کردن محصولات کشاورزی، دام‌های اهلی و انسان) تشخیص داده شده، اما در مورد اینکه کدام یک از این تهدیدها بیشترین اثر را بر جمعیت خرس سیاه دارد، هیچ توافق مشترکی وجود ندارد، زیرا تهدیدهای ذکر شده بر حسب منطقه تغییر می‌کند. کاهش مساحت زیستگاه، بزرگترین نگرانی برای خرس سیاه در چین، ژاپن، هند، روسیه و ویتنام است و تعارض بین انسان و خرس سیاه از چین، هند، ایران، ژاپن، روسیه و تایوان گزارش شده است (Garshelis & Steinmetz, 2008).

خرس سیاه در استان هرمزگان با تهدیدات متفاوتی روبرو است. اما ماهیت اصلی این تهدیدات را می‌توان به دو بخش کشتار خرس‌ها به دلیل آسیب به محصولات کشاورزی و دامی و در موارد معدودی زنده‌گیری توله خرس‌ها تقسیم کرد. کشتن خرس‌ها به دلیل آسیب به محصولات زراعی و دامی یا تعارض میان خرس سیاه و انسان، مهمترین عامل تهدید کننده خرس سیاه در استان هرمزگان است. امروزه کشتن خرس‌ها صرفاً به دلیل آسیب به محصولات زراعی مانند خرما کمتر انجام می‌شود، اما اگر آسیب به دام‌های روستاییان ادامه یابد، ممکن است که مردم محلی به کشتن خرس‌ها اقدام کنند. یکی دیگر از تهدیدات این گونه زنده‌گیری توله‌ها برای قاچاق و فروش در سایر کشورها (به احتمال زیاد پاکستان) است (قدیریان و همکاران، 1390).

6-1 حفاظت و مدیریت

خرس سیاه آسیایی در زمره گونه‌های در خطر انقراض سازمان حفاظت محيط زيست قرار دارد. شکار و زنده‌گيری توله‌ها از مهمترين عوامل از بين رفتن اين گوشتخوار در ايران است. این گونه در جهان در طبقه «آسیب پذیر» (VU) فهرست سرخ IUCN قرار دارد ولی زیر گونه بلوچستانی خرس سیاه (U.t.gedrosianus) که در ایران و پاکستان پراکندگی دارد، در طبقه «به شدت در خطر انقراض» (CR) است. این گونه همچنین در پيوست I کنوانسيون منع تجارت گونه‌های جانوری و گیاهی در معرض خطر (CITES) قرار دارد (کرمی و همکاران).

منبع: نجوای زمین

درباره نویسنده

مطالب مرتبط

6 نظر

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *